Viết một tiểu thuyết -tiểu sử, nhà văn sẽ dễ rơi vào hai thái cực: hoặc coi nhẹ tư liệu, để cho quyềnnăng hư cấu và diễn giải mặc sức tự tung tự tác, tạo ra một phiên bản nhân vậthoàn toàn bất khả tín và gây sốc, hoặc bị bị những khối tư liệu đời thực quyđịnh đến mức khô khan, như cách kể dài dòng một lý lịch, không mang lại dấu ấnsáng tạo văn chương nào. Nhà văn đương đại Pháp Patrick Deville, trongYersin: Dịch hạch & thổ tả, cuốntiểu thuyết dựng lại chân dung AlexandreEmile Jean Yersin (1863-1943), đã nói một cách hình ảnh về công việc của mình: “Viếtvề một cuộc đời cũng giống như vừa kéo violon vừa nhìn bản nhạc”.

Patrick Deville, cũng tự đi vào cuốn tiểu thuyết trong “vai”một “bóng ma của tương lai”, một “gã ký lục luôn cầm trên tay quyển sổ bọc dachuột chũi đi theo Yersin như cái bóng của ông”. Với sự hóa thân đó, nhà vănđẩy toàn bộ không gian tiểu thuyết vào bên trong cuốn sổ ghi chép của mình,người du hành xuyên không gian và thời gian, lúc ngồi cùng Yersin trong căn nhàgỗ ở Hòn Bà Nha Trang, lúc lang thang ở Đà Lạt, khi nhìn ngắm Sài Gòn từ cửa sổkhách sạn Majestic, cũng có khi uống với Yersin một ly ở quán rượu trên phố Plumet,Paris. Điều đáng nói hơn, hiện thân của nhà văn, cái “bóng ma tương lai” ấy đủsức níu mối dây sần sùi của tiểu sử nhân vật trong quá khứ để nối vào hiện tại,khi anh ta, vừa mới “hiện ra” bên cạnh Yersin trong thời khắc đầu thế kỷ XX,bỗng nhiên quay trở về hiện tại của Sài Gòn, Đà Lạt, Nha Trang của tháng 2 năm2012 với những ghi chép cảnh vật, thời sự, đời sống, chính trị hiện tại đầytinh tế và hài hước.

Cuốn tiểu thuyết mang cấu trúc phi tuyến tính, là những mảnhghép nối đầy chất thơ. Ở đó, những lá thư của Yersin gửi về cho chị, mẹ bênThụy Sỹ, những bức thư trao đổi với những huynh đệ trong nhóm Louis Pasteur nhưRoux, Calmette, những nhật ký khoa học của Yersin được xử lý, cắt dán, trộn lẫnvới kho dữ liệu, phân tích và bút ký đã tạo ra sức hấp dẫn riêng, làm nên lối vănchương hình thức có phần kỳ quái không lẫn vào đâu của Patrick Deville.

Có thể nói, Yersin trong cuốn tiểu thuyết này là một Yersinvừa đảm bảo nguyên bản, lại vừa là Yersin theo cách của “bóng ma” PatrickDeville.

Trước hết, đó là biểu tượng của tinh thần tự do trong khoahọc và khuynh hướng xã hội. Có thể thấy điều này khi nhà văn đặt Yersin songsong với thi sĩ Rimbaud. Yersin để lại Paris và những thành công đầu đời ở việnPasteur, ông cùng với Roux khám phá ra độc tố bạch hầu (1886) để bước vào cuộcphiêu lưu có vẻ không có lợi cho vị thế khoa học. Thì cũng thế, Rimbaud cũngrời nước Pháp và những thành công gắn với phái Thi Sơn để chu du, tìm con đườngmới cho sáng tạo thi ca. Deville viết: “Họ có chung một điều này, cô đơn, rađi, đi đầu để khai đường co cả nhóm, làm tốt hơn và lớn hơn những người chavắng mặt. Đi xa hơn trong khoa học và địa lý so với những người cha không biếtmặt”.

Và ra đi, cũng là một cách đào thoát khỏi những tác động củacác làn sóng xã hội, để giữ gìn sự độc lập trong tư cách khoa học thuần túy. Ởtuổi 35, Yersin hưởng thụ cái đặc quyền được rút khỏi chính trị và lịch sử vớinhững chuyến phiêu du mới tại Đông Dương, khi mà thế giới chìm sâu trong chủnghĩa thực dân và cuộc chiến tranh liên minh ngày càng lan rộng. Không khíchính trị từ chiến tranh chi phối đời sống khoa học là thứ mà Yersin cảm nhậntrực tiếp nhất qua cuộc cạnh tranh của phái Pasteur (Pháp) và Koch (Đức). Cuộccạnh tranh trong cách mạng vi khuẩn diễn ra từ các viện nghiên cứu châu Âu đếncác điểm nóng chiến sự, đã lấy đi biết bao trí lực, mạng sống các thế hệ nghiêncứu. Ông sớm nhận ra, đó là hệ lụy một khi khoa học đi chệch hướng, không sốngvì cứu cánh là chính nó.

Và ra đi, nghĩa là không chấp nhận lấy khoa học phụng sự chínhtrị, nói cách khác, là xác lập một không gian nghiên cứu tự do cho mình. Ông pháthiện cao nguyên Lang Bian trong niềm mê say thực vật, thiên nhiên (và sau này,ở tuổi 70, ông đã rất hối hận vì giới thiệu cao nguyên này cho người bạn thân -toàn quyền Đông Dương Paul Doumer biế vùng đất hoang sơ thành đô thị Đà Lạt).Ông lập ra cái “tiểu hành tinh tự cung tự cấp, một hoán dụ của thế giới, mộtvườn địa đàng không chứa chấp những con virus bị đày xuống địa ngục” thu nhỏ củamình ở Hòn Bà. Trên “tiểu hành tinh” hướng ra biển đó, ông sống tự tại, vừa ẩncư, lại vừa kết nối với bên ngoài, đêm đêm vẫn nghe radio về tin tức chiến sự,vẫn chia sẻ, công bố những phát minh: từ việc chế ra loại nước Kola-Cannelle,gần như thức uống Coca hôm nay, đến trở thành người đầu tiên đưa cao su vàotrồng khai thác tại Việt Nam, nhà điều chế thuốc kíninh từ cây canhkina, ngườithí nghiệm trồng nhiều loại thực vật nguồn gốc châu Âu tại Việt Nam, về côngviệc nghiên cứu về khí tượng, thủy triều và điều hành các viện Pasteur...

Nhưng cũng có lúc, chính ông bị đẩy vào cái thế phải đốidiện gay gắt với đời sống khoa học nhiểm bẩn bởi chính trị. Hai mươi năm trướcthế chiến thứ nhất, trong cuộc chiến chống dịch hạch, lý do ngoại giao, toànquyền Anh đồng ý cho Yersin sang Hong Kong nghiên cứu. Khi vị thế chính trị Đứcđang lên cùng với liên minh ở Châu Á là Nhật Bản, Yersin (trong tư cách một nhàkhoa học Pháp) đã không thực sự được đón tiếp và tạo điều kiện đầy đủ ở Hong Kong như đồng nghiệp người Nhật ShibasaburoKitasato. Katasato, kẻ theo trường phái Koch, được phép tự do nhận xác chếtnghiên cứu, được sở hữu một phòng thí nghiệm đích thực trong bệnh viện, cònYersin, thì không được sờ đến xác chết nào. Nhưng chiến thắng cuối cùng lạithuộc về Yersin với tinh thần khoa học tự do trong kiêu hãnh, lặng lẽ và nghiêmcẩn.

Cuộc ra đi đầy tự do của Yersin, trong văn chương củaDeville là cuộc trở về với thời đã mất của con người tri thức thuần túy. Rõnhất cho ý đồ này, là những trang mô tả đời sống của “ông Năm Yersin”  trong những ngày tháng cuối cùng. Đó là khimàn đêm buông xuống, nằm duỗi chân trong căn nhà gỗ ở Hòn Bà (Nha Trang), hơnai hết Yersin biết rất rõ mình toàn bộ đời mình chỉ còn lại hai từ La Tinh, Yersinia pestis (bệnh dịch hạch), “nhữngtừ mà chỉ có các bác sĩ còn biết tới”. Lý trí đến mức hư vô. Mặc lòng, conngười vĩ đại bị lãng quên vẫn học tiếng La Tinh và Hy Lạp, vẫn đọc và dịch sáchkinh điển. Và điều này làm trọn vẹn chân dung một nhà bách khoa toàn thư chỉ cótrong thế kỷ Ánh Sáng.

Với một văn phong hiện đại, thậm chí, nặng hình thức, cuồncuộn liên tưởng, giễu nhại và cũng đầy thi vị, qua tiểu sử khoa học đầy khắc kỷcủa Yersin, Patrick Deville như truy vấn trở lại phẩm giá khoa học trong mộtbối cảnh thế giới mà sự tự do về tri thức bị lung lay, chi phối nặng nề bởichính trị, quyền lực kinh tế và chủ nghĩa thực dụng.

“Yersin đã quá già trong một thế giới không còn là của ôngnữa. Là cộng sự cuối cùng của Louis Pasteur còn lại trên đời. Ông sẽ không viếthồi ký. Hẳn ông sẽ chẳng thích thú gì cuốn sách này. Nhưng mắc mớ gì đến anh!”.Deville viết, như thể tự trào vào cuối cuốn tiểu thuyết tiểu sử đầy tính hànlâm, mà sự xuất hiện của nó được giới phê bình đánh giá là giúp nước Pháp nhớrằng mình đã từng có một con người vĩ đại như Yersin.

Còn với độc giả Việt Nam, cuốn tiểu thuyết này đánh đổhình dung đầy hời hợt rằng, Yersin chỉ là một nhà thám hiểm với những hào quanggiai thoại li kỳ theo nghĩa đen.

Nguyễn Vĩnh Nguyên - Bài đăng trên Thời báo Kinh tế Sài Gòn

(Đọc: Yersin: dịchhạch & thổ tả, tác giả: Patrick Deville, dịch giả: Đặng Thế Linh, hiệuđính: Đoàn Cầm Thi, Hồ Thanh Vân, do NXB Trẻ xuất bản, 2013; 278 trang, giá120.000 đồng)

Nguồn: NXB Trẻ